De term “Kapitalisme” dreigt een steeds negatievere lading te krijgen. De gedachten gaan al gauw uit naar de excessen, de geldzucht en schijnbaar onbedwingbare drang naar zelfverrijking ten koste van anderen. Maar in werkelijkheid zijn dat de negatieve uitwassen van het institutionaliseren van kapitalisme als een levensfilosofie in plaats van een economisch instrument. Zeker als Nederlander voel ik me persoonlijk aangesproken als kapitalisme als economisch model wordt bekritiseerd, want Nederland (en niet Engeland of de Verenigde Staten) is als natie de pionier geweest voor een kapitalistische economie. Echt waar? Eerlijk waar!

Medio 16e eeuw predikte Calvijn in Zwitserland wat wij nu noemen de protestantse deugden, namelijk vlijt, soberheid, geduld en eerlijkheid. Uitstekende kwaliteiten om een kapitalistische maatschappij op te bouwen. Calvijn predikte ook om nooit je zelf te verwennen en genotzucht na te streven, maar eerder om ieder overschot op het inkomen weer terug te investeren in het bedrijf. En bovendien stelt hij dat god meer waardering heeft voor iemand die goed is in zaken doen dan voor een aristocratische oorlogsvoerder.
Meer nog dan technologische vondsten is het deze veranderde levenshouding die ervoor zorgt dat kapitalisme zich goed kan ontwikkelen. Een maatschappij waar de burgers leven volgens Calvinistische principes is de ideale voedingsbodem voor een kapitalistische economie.

In Nederland vond Calvijn veel navolging en met de zelfstandige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd feitelijk de eerste expliciet op kapitalisme gestoelde natie neergezet. Met aanzienlijk succes op het gebied van handel en economie (met name de West-Indische Compagnie en de Vereenigde Oost-Indische Compagnie) waardoor we ons deze periode nog steeds herinneren als de Gouden Eeuw. Er werd neergekeken op luie aristocraten en er was bewondering voor hardwerkende handels- en vaklieden. De kunst reflecteerde dat ook: i.p.v. schilderingen van koningen en veldslagen schilderde Johannes Vermeer de Kantwerkster en het Straatje. De Calvinistische waarden waren de wortels van het Nederlandse volk geworden en vormden de basis van het economische succes.

Waar we nu in de 21e eeuw last van hebben is het doorgeschoten succes van kapitalisme. Geld verdienen, meer geld verdienen en nog meer geld verdienen zijn het credo geworden en de deugden van Calvijn zijn ver te zoeken. Zolang wij geld verdienen / winst maken met het leveren van diensten en het fabriceren van producten die gericht zijn op noodzakelijke behoeften in ons leven, of zelfs maar op het veraangenamen of vergemakkelijken van het leven, werkt kapitalisme prima. Zodra het verwordt tot kost wat kost geld verdienen, voornamelijk aan producten en diensten die geen enkele behoefte vervullen en alleen maar tot een nutteloze opeenstapeling van bezit leiden, gaat het scheef. Dan ga je vanzelf plekken in de keten ontdekken waar menselijke waarden met voeten getreden worden enkel en alleen maar om kosten te drukken en de winstmarge zo hoog mogelijk te maken. Rijke aandeelhouders worden rijker, arme arbeiders (liefst in verafgelegen landen zodat we er niet mee geconfronteerd hoeven te worden) worden armer en in het rijke westen komt de vraag op wat eigenlijk nog wel zinvol werk is.

Laten we dus niet het kind met het badwater weggooien en gaan roepen dat kapitalisme niet deugt. Kapitalisme is een prima economisch model en het heeft ons heel veel welvaart gebracht. Als we er normale door iedereen gedragen menselijk waarden aan koppelen (vrijheid, gezondheid, rechtvaardigheid, gelijkheid voor de wet) die we voor alle mensen laten gelden en niet alleen voor de inwoners van het rijke westen, komen we al een heel eind. Dan wordt het een stuk moeilijker om rijk te worden aan het produceren van zinloze hebbedingetjes, waar alleen maar een markt voor is omdat ze voor een zodanig betaalbare prijs aangeboden worden, dat er alleen nog maar aan verdiend kan worden door te produceren op basis van uitbuiting. Als de mogelijkheid tot uitbuiting vervalt dan vervallen automatisch ook een hele hoop opties voor negatief kapitalisme.

Leuk dat de wereld nog steeds kleiner aan het worden is onder invloed van de ICT explosie. Dat betekent dat weinig tot niets meer verborgen blijft en dat de misstanden die we zelf in het leven hebben geroepen ons steeds meer in het gezicht gewreven worden. Uiteindelijk komen we toch tot een punt dat de schaamte zo groot wordt dat we het niet meer kunnen verdragen. We zijn toch ook ooit opgehouden met de slavenhandel? Nou dan!