Op maandag 12 december haalde het bericht de pers dat Epko Horstman zijn zaak tegen Nissan heeft gewonnen. De volledig elektrische Nissan Leaf haalt nooit, geen enkele keer, de opgegeven rij-afstand, terwijl dit door Nissan en door de dealer werd gegarandeerd. Met een mondelinge niet-goed-geld-terug garantie. De rechter stelt Epko uiteindelijk in het gelijk. Eind goed, al goed. Maar het allermooiste van deze rechtszaak is: ik heb er VOORAF NIKS OVER GEHOORD!!!

Epko wilde zijn gelijk halen op feitelijke argumenten en niet op basis van een publieke veroordeling van Nissan in de pers, nog voor dat de rechter uitspraak zou hebben gedaan. Een mooi principe. En heel terecht ook. Ook al zou in dit geval publieke opinie en gerechtelijk oordeel hetzelfde zijn geweest. Maar dat is niet altijd het geval.

In het najaar van 2009 stapelden in de VS de klachten tegen Toyota zich op: honderden eigenaren beschuldigden hun auto ervan dat hij plotseling onbeheersbaar versnelde. Toyota werd gedwongen om 10 miljoen auto’s terug te roepen, betaalde een boete van 1 miljard dollar en heeft een reeks individuele rechtszaken afgekocht. De publieke opinie was het erover eens dat er iets ernstig mis was met de populaire auto’s van ’s werelds grootste auto producent. Er zit maar 1 haak en oog aan dit verhaal: er was helemaal niks mis met de auto’s van Toyota. Toyota heeft al dat geld betaald en al die imagoschade opgelopen, zonder dat er ook maar iets mankeerde aan hun auto’s. Allemaal onder druk van de publieke opinie.

In Blame Game, een podcast van Malcolm Gladwell. legt journalist Gladwell haarfijn wat er feitelijk gebeurd is. Het loont de moeite om de podcast te beluisteren (even over de Amerikaanse reclames in het begin heen stappen), maar voor wie dat niet wil, volgt hier een beknopte samenvatting.

Het kan (met het nodige menselijke gepruts en samenloop van omstandigheden) soms gebeuren dat een gaspedaal achter een vloermat haakt en dat deze mat het gaspedaal zo vasthoudt.  Maar simpelweg stevig op de rem trappen brengt de auto dan tot stilstand. Elke auto. Dit is uitvoerig getest, zelfs met de zogenaamde Amerikaanse muscle-cars, zoals bv. een Ford Mustang, die een overvloed aan PK’s in de strijd gooien: de rem wint het van het gaspedaal. Ook als het gaspedaal tot op de bodem is ingetrapt. Wat wel soms gebeurt is dat een bestuurder, als die vermoeid is en in een onbekende auto zit (een leenauto waar hij nog nooit in heeft gereden bijvoorbeeld), in de stress die ontstaat bij een bedreigende situatie (zoals een gaspedaal dat achter de vloermat blijft haken), wel heel hard op de rem probeert de trappen, maar het verkeerde pedaal (= het gas) raakt. En dan in blinde paniek met alle kracht de voet op dat pedaal (= het gas) houdt, met fatale gevolgen. Het 911-tapeje van een dergelijk ongeluk, waarbij 4 mensen omkwamen, ging viral in 2009. Gevolgd door allemaal Toyota rijders die meldden dat hun auto “er ook wel eens op volle snelheid vandoor ging”. De pers pakte het groot op, zowel in kranten als op radio en TV en Toyota was al veroordeeld voordat er een rechtszaak kwam. Experts toonden later aan dat de remmen van de verongelukte auto gewoon werkten, maar Toyota bracht dat bewijs niet eens naar buiten: men vreesde dat dit als cover-up en vluchten voor de verantwoordelijkheid zou worden gezien. Het zou hun naam nog verder aantasten, vreesde men.  Onschuldig zijn en niets fout hebben gedaan helpt je niet meer als het volk je al op grond van sound-bites en video-clips heeft veroordeeld.

Ook op het politieke vlak kan de publieke opinie voor veel buikpijn zorgen. Nee, ik ga niet over het Oekraïne referendum, de Brexit of de Amerikaanse verkiezingen beginnen. We hebben in 2016 een veel pijnlijker voorbeeld gezien: het referendum in Colombia waar de bevolking zich voor of tegen een vredesverdrag met de FARC moest uitspreken. En in meerderheid tegen vrede stemt. In een vijftigjarig conflict dat aan ruim 220.000 mensen het leven heeft gekost heeft iedereen wel een reden om de andere kant te haten, niet te willen vergeven en (met name) geen concessies en toezeggingen te willen doen in het belang van het grotere geheel = de vrede. Op basis van die emotie, waartoe Ja / Nee stemopties worden teruggebracht, kom je nooit tot een constructieve oplossing. Nooit tot vrede. Zo’n cruciale beslissingen aan de publieke opinie overlaten is niet de manier. Gelukkig had president Santos  (wat je verder ook van hem mag vinden) voldoende tegenwoordigheid van geest om dat te beseffen en heeft hij dus alsnog een vredesverdrag erdoor te gedrukt. Tegen de uitslag van het referendum in. Tegen de publieke opinie in. Voor het nut en welzijn van iedereen.

Nu kun je je afvragen: als een JA/NEE referendum niet het goede middel is om te gebruiken bij belangrijke kwesties, wat is dan wel het juiste middel?  En voor welke zaken is een referendum dan wel geschikt? Referendum over houden?